درسنامه آموزشی مراقبت و نگهداری گیاهان زراعی کلاس یازدهم امور زراعی

گیاه خاص و مشخصی وجود ندارد که ذاتاً علف هرز باشد بلکه به سبب ناخواسته رشد‌کردن گیاهان در یک مکان، غیر قابل استفاده‌بودن و ضرر و زیان حاصل از آنها است که علف هرز نامیده می‌شوند. بنابراین عنوان علف هرز فقط به خصوصیت و عادت رشد آن گیاه بستگی ندارد بلکه به ارتباط و موقعیت آن گیاه نسبت به گیاه زراعی و انسان نیز مربوط است.

واحد یادگیری 2: کنترل علف‌های هرز گیاهان زراعی

آیا می‌دانید که ...؟

- کنترل علف‌های هرز به چه روش‌هایی انجام می‌شود؟
- آیا نام علف‌های هرز برای یک گیاه در همه حال مناسب است؟
- علف‌کش‌های شیمیایی چه تأثیری بر محیط زیست دارند؟

برخی از گیاهان به دلیل این که توان رقابتی بالایی با گیاه زراعی دارند و قدرت بیشتری در تسلط بر منابع موردنیاز گیاه دارند؛ هنگامی که در مزرعه در کنار گیاه زراعی رویش می‌یابند بایستی کنترل شوند. در کنترل علف‌های هرز روش‌های ارزان و ساده که به محیط زیست صدمه نزنند؛ اولویت دارند. اجرای تناوب‌های زراعی، زیر پوشش گرفتن زمین، خفه‌کردن علف‌های هرز، از بین‌بردن اندام‌های هوایی به طور مکرر (خسته‌کردن) و کاشت گیاهان پوششی با شاخ و برگ زیاد قبل از کاشت گیاه زراعی، روش‌های مناسبی برای کنترل علفهای هرز و حفظ سلامت محیط زیست می‌باشند.

استاندارد عملکرد

در شرایط مناسب آب و هوایی، فمزرعه را مورد پایش قرار دهد. انواع علف‌های هرز را دسته‌بندی کند و پس از تعیین زمان عملیات کنترلی، به روش‌های مکانیکی و شیمیایی علف‌های هرز مزرعه را کنترل نماید.

مفهوم علف‌های هرز

گیاهان بسیاری با زیستگاه‌های گوناگون در طبیعت رشد می‌کنند. آن دسته از گیاهان، که به صورت‌های مختلف با فعالیت‌های بشر و منافع او تداخل دارند، علف هرز به حساب می‌آیند. اصولاً علف‌های هرز گیاهانی هستند که بدون قصد قبلی و به‌صورت ناخواسته در مزرعه یا مکانی می‌رویند که مورد دلخواه بشر نیست و رقیبی سرسخت برای گیاهان کاشته شده و عامل مهمی در تخریب مکان‌هایی از قبیل جاده، ریل آهن، فرودگاه، مخازن نفت یا پالایشگاه و غیره محسوب می‌گردد. اما بیشترین و مهم‌ترین اثر تخریبی آنها در بخش کشاورزی دیده می‌شود.

تعریف‌های متعددی از علف‌های هرز ارائه شده است. به بیانی دیگر، علف هرز گیاهی است که بر خلاف میل بشر رویش می‌کند و در زراعت باعث کاهش کمی و کیفی محصول شده هزینه‌های تولید را افزایش و در محیط‌‌های عمومی موجب ناهماهنگی و مزاحمت می‌شود. بین علف‌های هرز، گیاهان بسیاری هستند که مصرف خوراکی یا دارویی دارند، ولی چون ناخواسته روئیده‌اند، دست پرورده انسان نیستند و برای محصولات کشت شده یک رقیب به حساب می‌آیند و علف هرز محسوب می‌شوند.

اصطلاح علف هرز در مقابل آن دسته از گیاهانی به کار می‌رود را که کشاورز آنها را کشت می‌کند و هدف او از عملیات زراعی دستیابی به محصولی است که کشت کرده است. گیاهان وقتی علف هرز محسوب می‌گردند که زمین زراعی و یا منابع آبی را آلوده می‌نمایند و در محلی می‌رویند که ما می‌خواهیم گیاهان زراعی موردنظر، رشد نموده و یا اصلاً گیاهی در آن محل رشد ننماید. برای مثال، وجود بوته گندم در مزرعه جو به منزله علف هرز بوده و همچنین رویش گیاه خردل وحشی در زراعت گندم به عنوان علف هرز محسوب می‌شود.

اهمیت خسارت علف‌های هرز

بر حسب بررسی‌های انجام شده، خسارت علف‌های هرز در مزارع غلات ایران به‌طور متوسط سالیانه 25 درصد و در سایر زراعت‌ها به مراتب بیش از مزارع غلات است. در بعضی مناطق و شرایط، خسارت علف‌های هرز باعث نابودی کامل مزرعه شده است. علف‌های هرز دارای اثرات زیان‌آوری برای گیاهان زراعی، انسان، حیوان و محیط زیست می‌باشند که در ادامه این پودمان به طور مفصل به توضیح آنها خواهیم پرداخت.

تقسیم‌بندی علف‌های هرز

علف‌های هرز را به روش‌های مختلف، طبقه‌بندی می‌کنند. برخی از این روش‌ها عبارتند از:

تقسیم‌بندی علف‌های هرز بر اساس طول مدت زندگی

طول عمر یک گیاه مدت زمانی است که بذر آن جوانه زده، رشد کرده و پس از تولید مثل و به وجود آوردن بذر، از بین می‌رود. از این نظر علف‌های هرز را به سه دسته کلی: یک ساله‌ها، دوساله‌ها و چندساله‌ها تقسیم می‌نمایند (شکل 1).

الف) علف‌های هرز یک‌ ساله

گیاهان یک‌ساله، گیاهانی را گویند که چرخه زندگی آنها یعنی از جوانه‌زدن بذر تا تولید بذر جدید در طی یک سال زراعی انجام می‌شود و سپس از بین می‌روند.

این گیاهان به دو گروه یک ساله زمستانه و یک ساله تابستانه تقسیم می‌شوند.

گیاهان هرز یک ساله زمستانه

گروهی از گیاهان هستند که در پاییز جوانه می‌زنند. این گیاهان در طول زمستان، زندگی کُند خود را می‌گذرانند و در بهار یا اوایل تابستان بذر جدید تولید می‌کنند. مانند فرفیون و دُم‌روباهی (شکل 2) که در میان گیاهان زراعی کاشته شده در پاییز، مانند یونجه و گندم بیشتر دیده می‌شوند.

گیاهان هرز یک ساله تابستانه

گیاهانی هستند که بذر آنها در بهار سبز شده و در پاییز همان سال، بذر تولید می‌کنند. مانند جو وحشی و خُرفه (شکل 3). این‌گونه علف‌های هرز بیشتر در میان گیاهان زراعی کشت شده در بهار، مانند چغندر قند، پنبه، ذرت غیره دیده می‌شوند.

ب) علف‌های هرز دو ساله

چرخه زندگی گیاهان دوساله، طی دو سال تکمیل می‌شود. این قبیل گیاهان در سال اول، با رشد رویشی، تولید ساقه و برگ می‌کنند و در سال دوم به گل نشسته، تولید بذر می‌نمایند. این گیاهان بیشتر در مناطق معتدله دیده می‌شوند. مانند پیرگیاه، کنگر صحرایی و علف ماهور (شکل 4).

علف‌های هرز دایمی

گیاهان هرز دایمی یا چندساله، گیاهانی هستند که اغلب بیش از دو سال زندگی می‌کنند. تعدادی از این گیاهان، علاوه بر بذر، قادر به تکثیر و ازدیاد به وسیله اندام‌های رویشی نیز می‌باشند (شکل 5).

تقسیم‌بندی علف‌های هرز از نظر نوع زندگی

علف‌های هرز بر حسب نوع زندگی به سه دسته کامل، انگل و نیمه انگل تقسیم می‌شوند.

الف) علف‌های هرز کامل

علف‌های هرزی هستند که قادرند مواد موردنیاز خود را از زمین، آب و هوا به دست آورند. مانند خردل وحشی، پنیرک و ... (شکل 6).

ب) علف‌های هرز انگل

گیاهانی هستند که قادر به تامین مواد غذایی خود نبوده و به این دلیل، کاملا وابسته به گیاه میزبان می‌باشند، مانند سس و گل جالیز که برای ادامه زندگی خود، ناگزیر هستند از گیاهان میزبان استفاده کنند (شکل 7).

پ) علف‌های هرز نیمه انگل 

گیاهانی هستند که مقداری از غذای موردنیاز خود را به‌طور مستقیم، تامین نموده (به دلیل وجود مقداری سبزینه یا کلرفیل در برخی از اندام‌ها) و مقداری را از زمین میزبان خود می‌گیرند، مانند دارواش که بر روی تنه‌ درختان بزرگ، مستقر می‌شود. این گونه گیاهان آب و املاح را از میزبان گرفته و با کلرفیل خود عمل غذاسازی را انجام می‌دهند. (شکل 8)

3- تقسیم‌بندی علف‌های هرز بر اساس شکل برگ 

بر این اساس علف‌های هرز را به دو گروه بزرگ تقسیم‌بندی می‌کنند: 

الف) علف‌های هرز پهن برگ: مانند گاو پنبه و توق (شکل 9).

ب) علف‌های هرز باریک برگ: مثل سوروف، حلفه و مَرغ. (شکل 11)

مجموعه یا هرباریوم گیاهان هرز

یکی از راه‌های شناسایی گیاهان از جمله گیاهان هرز، داشتن نمونه آنها در تمام طول سال است. جمع‌آوری نمونه‌ها و نگهداری آنها از دیرباز مرسوم بوده است. برخی برای سرگرمی و لذت‌بردن اقدام به تهیه مجموعه یا کلکسیون می‌کنند. اما دانش آموختگان رشته‌های کشاورزی برای گسترش دانش، درک دقیق تفاوت بین انواع گیاهان، افزایش و به‌روزرسانی معلومات خود و تبادل اطلاعات علمی اقدام به این کار می‌نمایند. در گیاه‌شناسی به مجموعه نمونه‌هایگیاهی اصطلاحا، هرباریوم گیاهی می‌گویند (شکل 11).

مراحل تهیه هرباریوم گیاهی

- جمع‌آوری 
- خشک کردن
- نگهداری

برای جمع‌آوری نمو نه‌های علف‌های هرز، در زمان‌های مختلف به عبارت دیگر در مراحل مختلف رشد و نمو یا حداقل زمانی که گیاه تمام یا حداکثر اندام‌های خود را دارد، به محل پراکنش یا مزارع اختصاصی آن علف هرز رفته، آنها را با احتیاط کامل از زمین خارج می‌کنند (شکل 12).

نمونه برداشتی را پس از حذف ناخالصی‌ها، داخل کیسه همراه (ترجیحاً کاغذی) قرار داده به محل آزمایشگاه یا محل خشک کردن می‌آورند.

برای خشک‌کردن و نگهداری علف‌های هرز، ابتدا یریشه را شسته و تمیز می‌کنند؛ و سپس آنها را مدت کوتاهی در محل سایه قرار می‌دهند تا رطوبت سطحی آنها خشک شود. اندام‌‌ها متعدد علف هرز را به ترتیبی که شکل و شمایل کلی گیاه به هم نخورد، تا حدی تُنُک می‌کنند. گیاه را روی صفحات کاغذی که جاذب رطوبت می‌باشد؛ مثل روزنامه قرار می‌دهند (شکل 13). ساقه‌های بلند را به شکل‌های معمولاً N خم می‌کنند تا در یک صفحه جا بگیرد (شکل 14).

برگ‌ها، ریشه‌ها، و سایر اندام‌ها را روی کاغذ به نحوی می‌گسترانند تا بدون چین‌خوردگی شکل طبیعی گیاه حفظ گردد. این صفحه را لای صفحات کاغذی دیگر قرار داده و مجموعه را تحت فشار (پرس) قرار می‌دهند، تا هم ضمن کاهش یا کشیده شدن رطوبت و خشک‌شدن، گیاه دارای فرم مطلوبی برای نگهداری و شناسایی گردد.

نمونه گیاهی باید کامل بوده و حاوی برگ، ساقه، ریشه و گل یا میوه باشد. این نمونه‌ها را باید از رطوبت و حمله برخی آفات، دور نگه داشت. برای نگهداری بلند مدت نمونه‌های گیاهی خشک شده، آنها روی کاغذهای مخصوص قرار داده و می‌چسبانند. برچسبی در پایین سمت راست صفحه قرار می‌دهند. بر روی چسب اطلاعاتی از قبیل نام عمومی و علمی علف هرز، خانواده، نام میزبان، محل جمع‌آوری تاریخ جمع‌آوری و نام جمع‌آوری کننده و شماره گیاه را یادداشت می‌کنند.نمونه‌های مربوط به یک جنس یا خانواده یا مجموعه نمونه‌های مربوط به یک میزبان، در هرباریوم درون یک پوشه کاغذی نازک قرار می‌گیرد.

اطلاعات لازم مربوط به علف‌‌های هرز را روی برچسب نوشته و سپس برچسب را روی پوشه می‌چسبانند. مجموعه‌های بزرگتر در یک فایل و به همین ترتیب در کمد مخصوص چیده می‌شوند (شکل 15).

ویژگی‌های شاخص و نحوه خسارت علف‌های هرز

ویژگی‌های شاخص علف‌های هرز

گسترش علف‌های هرز در مناطق مختلف و پایداری آنها در شرایط متفاوت به دلیل ویژگی‌های آنها است.

برخی از مهم‌ترین ویژگ‌های علف‌های هرز عبارتند از:

رشد سریع

علف‌های هرز معمولاً نسبت به گیاهان اصلی رشد سریع‌تری دارند (شکل 21).

کم توقع بودن 

علف‌های هرز نسبت به گیاهان اصلی کم توقع ترند. به عبارت دیگر، نیاز به مواد غذایی و عوامل مؤثر رشد در آن بسیار کمتر از گیاهان زراعی است. بنابراین با فراهم‌شدن عوامل و شرایط در کمترین حد ممکن، شروع به رشد و گسترش می‌نمایند (شکل 22).

تولید بذر زیاد

علف‌های هرز، بذر بسیار زیادی تولید می‌کنند. برای مثال، تعداد بذر در یک بوته سلمه تره (شکل 23) به حدود 70000 و در تاج خروس (شکل 24) به 200000 عدد می‌رسد.

قدرت رقابت

علف‌های هرز دارای قدرت رقابت بالایی با گیاه اصلی از نظر جذب آب، مواد غذایی و نور می‌باشند (شکل 25).

قابلیت طولانی حیات (جوانه‌زنی):

بذر علف‌های هرز دارای عمر طولانی بوده و می‌توانند در شرایط مختلف محیطی، قوه نامیه خود را حفظ نمایند. برای مثال، بذر علف‌های هرز گونه‌ایی از گاوزبان و پیچک صحرایی (شکل 26)، می‌توانند برای مدت طولانی قوه نامیه خود را حفظ کرده و دارای قابلیت جوانه‌زنی باشند.

خواب بذر

مجموعه بذرها در شاخه‌های متفاوت یک بوته علف هرز و حتی در قسمت‌های مختلف یک شاخه، دارای خواب متفاوت هستند و در صورت قرارگرفتن در شرایط مطلوب جوانه‌زنی، بذرها با هم جوانه نمی‌زنند.

سهولت انتشار

بذر برخی از علف‌های هرز با برخورداری از زواید و شکل‌های خاص، توانایی انتقال و انتشار بیشتری نسبت به گیاهان زراعی دارند (شکل 27).

امکان تکثیر غیرجنسی

برخی از علف‌های هرز می‌توانند با اندام‌های غیر جنسی (ریشه، پیاز، غده، ریزوم و...) ازدیاد و گسترش پیدا کنند (شکل 28).

روش‌های خسارت علف‌های هرز

علف‌های هرز به روش‌های متنوع و یا از راه‌های مختلفی ایجاد خسارت می‌کنند. برخی آنها عبارتند از:

هدردادن آب

علف‌های هرز میزان قابل توجهی از آبی را که باید صرف رشد گیاه اصلی شود، مصرف می‌کنند. همچنین وجود علف‌های هرز در کف یا کنار جوها، باعث کاهش سرعت جریان و افزایش نفوذ عمقی، نشت جانبی و گاهی سریزشدن آب جوی‌ها می‌شود به این ترتیب سبب کاهش آب مورد استفاده گیاه می‌شوند (شکل 29).

مصرف مواد غذایی

قدرت رقابت علف‌های هرز با گیاهان اصلی برای جذب مواد غذایی خاک، خیلی زیاد است. علف‌های هرز در بیشتر شرایط با سرعت زیادی رشد می‌کنند و تقاضای زیادی برای مصرف مواد غذایی دارند. در واقع بخش عمده‌ای از مواد غذایی موجود در خاک یا مصرف شده توسط کشاورز، با وجود علف‌های هرز به هدر می‌رود.

سایه افکنی:

اگر رشد علف‌های هرز مهار نگردد، به سرعت قد کشیده و مانع از رسیدن نور مناسب به گیاه اصلی می‌گردد (شکل 30).

کاهش کیفیت و کمیت محصول

محصولات تولیدی در مزارع آلوده به علف‌های هرز، به مراتب از کیفیت پایین‌تری نسبت به محصولات تولید شده در مزارع بدون علف هرز، برخوردار هستند. میزان عملکرد در واحد سطح نیز در مزارع آلوده به علف‌های هرز، بسیار کمتر است (شکل 31).

افزایش هزینه تولید (قیمت تمام شده محصول):

مهار علف‌های هرز با هر وسیله ای که باشد (وجین دستی، ماشینی، شیمیایی،بیولوژیکی و...) از نظر اقتصادی هزینه زیاد و قابل توجهی برای کشاورز دارد (شکل 32). همچنین مخلوط شدن بذر علف‌های هرز با بذر محصولات کشاورزی هزینه بوجاری را نیز بر آن می‌افزاید.

ایجاد مشکل در برداشت

علف‌های هرز، گاهی با ریشه‌های گسترده یا شاخ و برگ حجیم یا ساقه پیچنده خود، عملیات برداشت را کند و دشوار می‌نمایند (شکل 32).

روش‌های تکثیر، انتشار و ورود علف‌های هرز به مزرعه 

روش‌های تکثیر علف‌های هرز

الف) تکثیر جنسی:

علف‌های هرز به روش جنسی و از طریق بذر تکثیر پیدا می‌کنند. لازمۀ تولید مثل مجنسی تشکیل اندام‌های زایشی و گرده‌افشانی است که منجر به تولید بذر می‌شود. خردل وحشی و چچم گونه‌هایی از علف‌های هرز هستند که به روش تکثیر جنسی ازدیاد می‌یابند (شکل 35).

ب) تکثسر غیر جنسی یا رویشی:

در تولید مثل غیرجنسی، اندام‌های رویشی گیاه نقش دارند. اغلب علف‌های هرز چندساله به روش غیرجنسی و تعداد کمی از آنها از طریق بذر تکثیر می‌شوند.

تولید پاجوش

از برخی علف‌های هرز با ریشه‌های قطور و عمودی خود، افزون بر ازدیاد با بذر، از راه تولید پاجوش (ریشه جوش) هم ازدیاد پیدا می‌کنند. گل قاصد مثالی از این گیاهان می‌باشد (شکل 36).

ساقه‌های خزنده

ساقه‌های خزنده برخی از علف‌های هرز در محل تماس با خاک مرطوب، ریشه و اندام‌های هوایی تولید می‌کنند. توت فرنگی وحشی از طریق استولون، قیاق از طریق ریزوم (شکل 37)، مَرغ از طریق استولون و ریزوم (شکل 38).

ریشه‌های افقی یا خزنده 

برخی علف‌های هرز نظیر اُزمک دارای ریشه‌های عمیق هستند که گاهی به‌صورت افقی در خاک گسترش یافته و از جوانه‌های موجود در روی این ریشه‌ها، پایه‌های جدید ظاهر می‌شوند (شکل 39).

پیاز 

بعضی از علف‌های هرز نظیر پیاز وحشی از طریق پیاز تکثیر پیدا می‌کنند (شکل 41).

غده 

تعدادی از علف‌های هرز با استفاده از غده ازدیاد می‌ییابند که از آن جمله می‌توان به شمعدانی وحشی اشاره نمود (شکل 41).

راه‌های انتشار علف‌های هرز و ورود آنها به مزرعه

بذرها و میوه‌های برخی از علف‌های هرز با پیداکردن زوائد یا ساختار خاصی، برای انتشار سازگاری یافته‌اند. خار، چتر، دنبالۀ مته‌ای شکل و ... نمونه‌هایی از این سازگاری است (شکل 42).

عوامل انتشار بذر علف‌های هرز عبارتند از:

1- از طریق جریان هوا

باد عامل مهم و مؤثری برای انتشار بذر علف‌های هرز دارای زوائد بال مانند، (مانند ترشک) یا دارای چتر (مانند گل قاصد) می‌باشد (شکل 43).

2- از طریق جریان آب:

در حاشیه جوی‌ها و رودخانه‌ها انواع علف‌های هرز می‌روید. بذر این گیاهان داخل آب می‌ریزد. بر این اساس آب در انتشار بذر علف هرز نقش مهمی دارد. سیلاب‌های طبیعی نیز به طور قابل توجهی باعث پخش علف‌های هرز می‌گردند (شکل 44)

3- از طریق حیوانات

بسیاری از جانوران (اعم از وحشی و اهلی) از جمله گوسفندان از عوامل انتقال و انتشار علف‌های هرز محسوب می‌شوند. بعضی از بذرها به دلیل داشتن قلاب، کرک، خار یا دارابودن سطحی خشن و ناهموار به بدن جانوران به ویژه آنهایی که دارای کرک و پشم هستند، می‌چسبند و از محلی به محل دیگر منتقل می‌شوند. بذرهای جو وحشی، توق و دم روباهی نمونه‌هایی هستند که به این طریق پراکنده می‌شوند. (شکل 45)

4- از طریق انسان

انسان‌ها ضمن عبور از مزرعه‌ای به مزرعه دیگر، ممکن است بذرهای علف‌های هرز با توجه به چسبیدن آنها به لباس، کفش و یا دیگر وسایل همراه، منتقل شوند (شکل 46)

5- از طریق بذر گیاه اصلی

این روش یکی از رایج‌ترین و مهم‌ترین روش انتقال بذر علف‌های هرز می‌باشد. زیرا هرساله میلیون‌ها تن بذر گیاهی در سطح جهانی جابجا می‌شود (شکل 47)

6- از طریق کودهای دامی تازه

مصرف کودهای دامی، به‌صورت تازه یا نپوسیده، یکی از عوامل مهم انتشار بذرهای علف‌های هرز به شمار می‌آید.

پیشگیری و کنترل علف‌های هرز

عملیاتی که برای محدود ساختن رشد و انتشار علف‌های هرز به کار گرفته می‌شوند به سه دسته عمومی تقسیم می‌گردند: 

الف) پیشگیری، ب) ریشه‌کنی پ) کنترل

الف) پیشگیری 

عملیاتی است که در مقابل ورود و استقرار علف‌های هرز صورت می‌گیرد.

ب) ریشه‌کنی:

ریشه‌کنی علف‌های هرز به معنی نابودکردن یا پاکسازی کامل منطقه از وجود علف‌های هرز می‌باشد؛ به طوری که از آن به بعد گونه مزبور در آن ناحیه سبز نشود، مگر آنکه دوباره به آن منطقه وارد گردد. پایین روش از نظر زراعی غیرممکن و از نظر اکولوژیکی غیر مطلوب می‌باشد.

پ) کنترل 

‌روشی است که از میزان آلودگی و خسارت علف‌های هرز می‌کاهد ولی آنها را ریشه‌کن نمی‌نماید. به عبارت دیگر با عملیات کنترلی، جمعیت علف‌های هرز در مزارع به پایین آورده می‌شود که ضرر اقتصادی نداشته باشند. این روش با مبانی حفاظت از محیط زیست و کشاورزی پایدار سازگار است. کنترل علف‌های هرز به روش‌های مختلفی انجام می‌گیرد برخی از روش‌‌های کنترلی عبارتند از: اقدامات زراعی، مکانیکی، فیزیکی، بیولوژیکی، شیمیایی و ... .

پیشگیری از ورود علف‌های هرز به مزعه

پیشگیری بدین معنی است که از آلوده‌شدن یک یا چند ناحیه جغرافیایی توسط یک علف هرز و یا افزایش عمل جمعیت آن در یک مزرعه جلوگیری به عمل آید. در اجرای یک برنامه پیشگیری به نکات زیر باید توجه داشت:

الف) استفاده از بذرهای بدون بذر علف‌های هرز یا بذر بوجاری شده (شکل 48).
ب) حذف علف‌های هرز مزارع قبل از به گل رفتن و تولید بذر
پ) پاکسازی نهرهای آبیاری از وجود علف‌های هرز قبل از به گل رفتن آنها
ت) جلوگیری از ورود افراد، احشام، ابزار و ماشین‌های مشکوک به آلوده‌بودن به بذر یا اندام‌های تکثیرشونده علف‌های هرز

کنترل زراعی علف‌های هرز

در کاربست مدیریت صحیح زراعی، روش‌های زیر برای کنترل رشد علف‌های هرز، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

الف) یخ آب زمستانه

یخ آب در مناطقی با زمستان‌های سرد می‌تواند باعث کاهش جمعیت علف‌های هرز گردد زیرا بذرهایی که آب جذب نموده‌اند، با یخ بست از بین می‌روند.

ب) اجرای تناوب زراعی

با اجرای تناوب یا چرخه زراعی، علف‌های هرزی که در زراعت‌های خاصی مثلاً چغندر قند رویش می‌نمایند، مهار خواهند شد (شکل 49).

پ) اجرای آیش و انجام عملیات داشت در مرحله آیش

شخم سطحی و چرای مدیریت شده و... در زمان آیش باعث کاهش مواد اندوخته‌ای در ریشه و اندام‌های هوایی علف‌های هرز می‌شود. به این ترتیب بخشی از علف هرز به دلیل کمی مواد ذخیره‌ای قادر به سبزشدن در فصل رویش نخواهند بود.

ت) کاشت گیاهان سریع‌الرشد یا خفه‌کننده

این گیاهان با رشد سریع خود، از علف‌های هرز پیشی گرفته و آن را زیر سایه خود قرار می‌دهند. در نتیجه باعث محدودکردن رشد یا خفه کردن علف‌های هرز می‌شوند. جو یکی از بهترین گیاهان خفه‌کننده است (شکل 50).

ث) استفاده از مالچ

مالچ یک کلمه انگلیسی و به معنی پوشش سطح زمین است. به عبارت دیگر می‌توان پوشش غیر زنده‌ای نامید که گیاهان را در برابر تغییر دمای شدید خاک، از دست رفتن آب زمین، محافظت می‌کنند و نیز جلوی رشد علف‌های هرز را می‌گیرد (شکل 51).

ج) چرای علف‌های هرز توسط احشام، قبل از گل‌دهی

چرای علف‌های هرز توسط احشام، قبل از گل‌دهی، موجب قطع اندام‌های فوقانی و زایشی علف‌های هرز می‌شود به و از تکمیل چرخه زندگی و وجود آمدن بذر جلوگیری می‌کند.

چ) تنظیم تاریخ کاشت

برای هر گیاه زراعی و علف هرز، محدوده زمانی مشخصی برای جوانه‌زنی بهینه و رشد مطلوب وجود دارد. تنظیم زمان کاشت (زودتر یا دیرتر) در این محدوده می‌تواند در مقابله با عوامل زیان‌آور از جمله علف‌های هرز بسیار مؤثر باشد. این سازوکار در زراعت پنبه، چغندر قند و...، کاملاً رایج است (شکل 52).

تغییر روش کاشت

استفاده از روش‌هایی مانند کشت تأخیری و ماخار (اجرای شخم پس از رویش علف‌های هرز) که جمعیت علف هرز را کاهش می‌دهد یا کشت نشاء به جای بذرکاری که گیاه اصلی را بر علف‌ هرز مسلط می‌سازد (شکل 53).

کنترل بیولوژیکی علف‌های هرز

هر موجود زنده‌ای که بتواند بدون آسیب به گیاه اصلی، مانع از رشد یا تکثیر علف‌های هرز گردد؛ یا آنها را کاهش دهد، دشمن طبیعی یا عامل بیولوژیکی در کنترل علف‌های هرز، نامیده می‌شود علف‌های هرز دشمنان طبیعی زیادی دارند که مهم‌ترین آنها عبارتند از: حشرات، قارچ‌ها، ویروس‌ها، حلزون‌ها و مهره‌دارانی مثل ماهی، اردک، غاز و گوسفند. این روش بر خلاف روش شیمیایی با محیط زیست سازگاری داشته و تاکنون موفقیت زیادی داشته است.

طی سال‌های اخیر بیش از 40 گونه علف هرز با استفاده از عوامل بیولوژیکی، کنترل شده‌اند. اما نقش قارچ‌ها بیش از سایر عوامل کنترل‌کننده بوده است (شکل 54).

کنترل مکانیکی علف‌های هرز

الف) وجین یا کندن علف‌های هرز با دست (به وسیله شفره، بیل و بیلچه): 

از آن جایی که وجین با دست هزینه کارگری بالایی دارد، معمولاً در مزارع بزرگ انجام نمی‌شود، زیرا صرفه اقتصادی ندارد اما در مزارع کوچک، بیشترین کاربرد را دارد.

روش کار با ابزارهای دستی وجین را در سال گذشته آموختید.

ب) کنترل مکانیزه علف‌های هرز: 

در مزارع بزرگ از انواع ماشین‌ها استفاده می‌شود. این ماشین‌ها به پشت تراکتور یا تیلر متصل می‌گردند و ضمن سله‌شکنی، بخش عمده‌ای از علف‌های هرز خصوص علف‌های هرز روئیده در داخل جویچه‌ها و یال پشته‌ها در زراعت‌های ردیفی را حذف می‌نمایند.

کنترل فیزیکی علف‌های هرز

برای کنترل فیزیکی علف‌های هرز، از گرما، آتش، مدیریت آب و آفتاب‌دهی خاک استفاده می‌شود. (شکل 59) از شعله‌افکن در حاشیه مزارع، بستر و حاشیه نهرها و زمین‌های آیش و نیز صورت موضعی در مزارع آلوده به سِس، به ویژه در زراعت یونجه البته در دوره رکود نیز استفاده می‌شود.

در استفاده از شعله‌افکن باید توجه داشت که این وسیله فقط قسمت‌های هوایی علف هرز را، که از خاک بیرون است، می‌سوزاند و ریشه‌ها ریزوم‌ها، و قسمت‌های زیرزمینی را از بین نمی‌برد. بنابراین ممکن است ریشه‌ها دوباره جوانه بزنند و سبز شوند.

کنترل شیمیایی علف‌های هرز

علف‌کش

علف‌کش‌ها ترکیبات شیمیایی هستند که برای از بین‌بردن علف‌های هرز در مزرعه از آنها استفاده می‌شود. مواد شیمیایی ممکن است روی مصرف‌کننده محصولات، اثرات یا عوارضی داشته باشد. بنابراین بایستی ضمن استفاده کمتر از این روش، بین زمان سمپاشی و مصرف محصول، فاصله زمانی تعیین شده را رعایت نمود. این فاصله را دوره کارنس می‌گویند. به عبارت دیگر، دوره کارنس، عبارت از حداقل زمانی است که بین سمپاشی و استفاده از محصول باید رعایت گردد. در این مدت علف‌کش تجزیه شده و حد باقیمانده آن به مجاز می‌رسد. این مدت، در سموم مختلف متفاوت است. برای مثال علف‌کش بنتازون، دوره کارنس شش هفته‌ای و گالانت دوره کارنس چهار هفته‌ای دارد.

تقسیم‌بندی علف‌کش‌ها از نظر تأثیر

الف) علف‌کش‌های عمومی (غیرانتخابی): ترکیباتی هستند که همه نوع گیاه، اعم از محصول اصلی و علف هرز را از بین می‌برند. بنابراین هنگام استفاده از آنها باید مراقب بود که با گیاه اصلی تماس پیدا نکنند، مانند رانداپ (گلایفوزیت) و پاراکوات (گراماکسون).

ب) علف‌شکن‌های انتخابی: ترکیباتی هستند که روی علف یا علف‌های هرز خاص مؤثر هستند و آنها راکنترل می‌کنند. یا این که بجز گیاه اصلی، تعدادی یا تمام گیاهان هرز را از بین می‌برند. بنابراین برحسب نوع توصیه، مصرف آنها روی گیاه مشکلی ندارد. نمونه این نوع علف‌کش‌ها عبارتند از: ترفلان، تو فوردی برای کنترل پهن برگ‌ها در زراعت گیاهان باریک برگ و نابواس برای کنترل باریک برگ‌ها در زراعت‌ گیاهان پهن برگ است.

تقسیم‌بندی علف‌کش‌ها از نظر طرز عمل

الف) علف‌کش‌های تماسی: 

ترکیباتی هستند که پس از تماس با قسمت هوایی گیاه در آنها ایجاد سوختگی می‌نمایند. تأثیر این سموم، مخصوصاً در مواقعی که گیاهان مرطوب نباشند، به مراتب بیشتر است، مانند دینوسب و پاراکوات (گراماکسون).

ب) علف‌کش‌های سیستمیک (جذبی): 

علف‌کش‌‌هایی هستند که پس از پاشیده‌شدن روی قسمتی از گیاه، جذب گیاه شده و با جریان یافتن در آوندها، به تمام قسمت‌های گیاه می‌رسند، مانند رانداپ (گلایفوزیت)، که از طریق برگ‌ها و تی‌سی‌آ که از طریق ریشه، وارد گیاه می‌شود.

تقسیم‌بندی علف‌کش‌ها بر اساس زمان مصرف

الف) علف‌کش‌های قبل از کاشت:

این علف‌کش‌ها قبل از کاشت، به منظور پیشگیری از جوانه‌زدن بذر علف‌های هرز داخل زمین به کار می‌روند و تأثیر فوری دارند، مانند آلاکلر، رونیت و ترفلان (فلورالین) 

ب) علف‌کش‌های قبل از سبزشدن: 

این علف‌کش‌ها بعد از کاشت و قبل از رویش گیاه اصلی، مصرف می‌شوند. در نتیجه، علف‌های هرز روییده در این فاصله زمانی را از بین می‌برند. این دسته از سموم در مورد از گیاهانی که جوانه‌زدن آنها کُند است (مانند پنبه، پیاز، جعفری) استفاده می‌گردد. وضعیت خاک در زمان سمپاشی با این سموم باید دارای رطوبت مناسب باشد.

پ) علف‌کش‌های پس از سبزشدن: 

از این علف‌کش‌ها پس از سبزشدن مزرعه، یعنی هنگامی که محصول اصلی در مزرعه در حال رشد و نمو می‌باشد، استفاده می‌شود، مانند تو فوردی.

وسایل ایمنی سم‌پاشی

الف) لباس کار مناسب ب) دستکش لاستیکی بدون سوراخ پ) کلاه ضد آب با لبه پهن ت) ماسک تنفسی فیلتردار ث) چکمه‌های پلاستیکی تا زیر زانو ج) عینک مخصوص (شکل 61).

تنوع مسمومیت و علائم آن

تنفسی: سوزش، سرفه، خفگی و تنگی نفس
گوارشی: تهوع، استفراغ و اسهال
کلیوی: درد و اختلال در میزان اوره
عصبی: سردرد، سرگیجه، اختلالات رفتاری، افسردگی و تشنجات اغمایی
خونی: کم خونی، خستگی و ضعف
پوستی: خارش، سرخی، تورم پوست و چشم
دستگاه تولید مثل: ناباروری و سقط جنین

اهمیت کاربرد تلفیقی انواع روش‌های کنترل علف‌های هرز

استفاده از دو یا چند روش برای علف‌های هرز را مدیریت تلفیقی علف‌های هرز می‌گویند. مدیریت تلفیقی علف‌های هرز ترکیبی از روش‌های زراعی، مکانیکی، فیزیکی، بیولوژیکی و شیمیایی است. به عنوان مثال، استفاده کمتر از علف‌کش همراه با شخم، تلفیق مناسبی برای بهبود کنترل علف هرز است.

معمولاً هیچ روشی نمی‌تواند به تنهایی سطح قابل قبولی از کنترل علف‌های هرز را فراهم کند. با تلفیق روش‌ها می‌توان استفاده از علف‌کش‌ها را کاهش داد.

هدف مدیریت تلفیقی علف‌های هرز متوقف‌کردن تراکم علف‌های هرز در سطح قابل قبول است. به این سطح (آستانه زیان اقتصادی) می‌گویند.

کنترل علف‌های هرز با یک روش خاص این امکان را به علف‌های هرز می‌دهد که بعد از چند سال خود را با این روش‌ها سازگار کرده و مقاوم شوند و همچنان مزاحم محصول باشند ولی ترکیب مجموعه‌ای از روش‌های کنترل این امکان را از آنها سلب خواهد نمود.

در مدیریت تلفیقی علف‌های هرز، اصراری بر استفاده توام و مداوم پنج روش بالا نیست بلکه یک مدیر باید بر اساس شرایط موجود، ترکیب مناسبی از این روش‌ها را به کار ببرد (شکل 62).

آشنایی با انواع سمپاش‌ها

چنانکه در فصل اول مطالعه کردید، سمپاش‌ها انواع مختلفی دارند. ضمن نمایش عکس برخی از انواع رایج (شکل 63)، در این فصل به سمپاش پشت تراکتوری می‌پردازیم.

سمپاش پشت تراکتوری بوم‌دار:

این سمپاش دارای یک شاسی است که مخزن 400 تا 600 لیتری، پمپ، بوم و سایر ضمایم بر آن سوار شده است. فشار در این سمپاش کم و 2 تا 4 بار است. در قسمت پشت سمپاش در روی شاسی، بوم نصب می‌شود. طول بوم مورد استفاده در ایران معمولاً 8 متر است. پس از نصب سمپاش در پشت تراکتور می‌توان با سرعت 12- 4 کیلومتر در ساعت در سطح مزرعه حرکت کرده و سمپاشی نمود.

واسنجی این دستگاه، هم از اصول و مراحل کار سمپاش بوده با این تفاوت که برحسب نوع نازل، برابر جدول نصب شده روی دستگاه فشار آن نیز باید تنظیم و در واسنجی دخالت داده شود.

از این نوع سمپاش در ایران برای مبارزه با علف‌های هرز مزارع بزرگ استفاده می‌شود (شکل 64).

سرویس و نگهداری سم‌پاش تراکتوری

- بعد از اتمام کار سمپاشی، باقی مانده محلول سمی را با رعایت اصول ایمنی پس از سمپاشی، از مخزن تخلیه نمایید. محلول باقی‌مانده را برای مدت کوتاهی (کمتر از یک هفته) می‌توان در ظروف مناسب نگهداری و سپس مصرف نمود.
- مخزن را چندبار با آب تمیز بشویید و چندبار تلمبه یا پمپ را با آب تمیز به کار بیاندازید تا محلول سمی داخل پمپ، شیلنگ‌ها و افشانک هم تخلیه گردد. فاضلاب حاصل از شستشو نبایستی وارد آب‌های جاری و مزرعه شود.
- اگر برای مدت طولانی از سمپاش استفاده نمی‌شود کلیه اجزاء را تا حد امکان باز کرده و خشک نمایید.

در صورت لزوم و احساس کاهش فشار و دبی سمپاش، تلمبه و پمپ صافی‌ها را بازدید و شستشو دهید. برای شستن کلیه قطعات سمپاش می‌توان از آب داغ 80 درجه و پاک‌کننده‌های معمولی استفاده کرد.

نشتی اتصالات را بر طرف نمایید.

در هنگام جمع‌کردن شیلنگ‌های طویل دقت شود که شیلنگ‌ها خم نشده و نشکند.